عرضه اولیه چیست ؟
راهنمای کامل خرید عرضه اولیه در بورس ایران
اگر به تازگی وارد بازار سرمایه شده‌اید، احتمالاً عبارت عرضه اولیه را بارها شنیده‌اید. عرضه اولیه یکی از اصطلاحات مهم در بازار بورس است که معمولاً توجه بسیاری از سرمایه‌گذاران، به‌خصوص افراد تازه‌وارد، را به خود جلب می‌کند.
اما عرضه اولیه چیست؟ چرا شرکت‌ها سهام خود را برای اولین بار در بورس عرضه می‌کنند؟ چگونه می‌توان عرضه اولیه خرید؟ آیا خرید عرضه اولیه همیشه سودآور است؟ چه تفاوتی بین عرضه اولیه و خرید و فروش عادی سهام وجود دارد؟
در این مقاله از آکادمی مانی، به زبان ساده تمام نکاتی را که باید درباره عرضه اولیه در بورس ایران بدانید بررسی می‌کنیم.
زمان مطالعه: 5 دقیقه
نویسنده: تیم محتوای آکادمی مانی
تاریخ انتشار: 14 شهریور 1405
عرضه اولیه چیست
عرضه اولیه یا IPO مخفف عبارت Initial Public Offering است و به فرآیندی گفته می‌شود که طی آن سهام یک شرکت برای نخستین بار در بازار سرمایه در اختیار عموم سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرد.
یک شرکت ممکن است سال‌ها فعالیت کرده باشد، محصولات یا خدمات مختلفی ارائه دهد و حتی سابقه مالی قابل توجهی داشته باشد، اما تا زمانی که سهام آن برای نخستین بار در بازار سرمایه به عموم مردم عرضه نشده باشد، سهام آن شرکت در دسته سهام عرضه اولیه قرار نمی‌گیرد.
بنابراین، عرضه اولیه به معنای تأسیس یک شرکت جدید نیست؛ بلکه به معنای عرضه عمومی سهام یک شرکت برای نخستین بار است.
برای مثال، فرض کنید یک شرکت خصوصی دارای یک میلیارد سهم باشد و تصمیم بگیرد بخشی از سهام خود را در بورس عرضه کند. اگر 100 میلیون سهم از این شرکت برای اولین بار در بازار سرمایه در اختیار سرمایه‌گذاران قرار بگیرد، این فرآیند یک عرضه اولیه محسوب می‌شود.
هدف از این کار می‌تواند تأمین مالی شرکت، افزایش شفافیت، توسعه فعالیت‌های اقتصادی و ورود شرکت به بازار سرمایه باشد.
هدف از این کار می‌تواند تأمین مالی شرکت، افزایش شفافیت، توسعه فعالیت‌های اقتصادی و ورود شرکت به بازار سرمایه باشد.
IPO چیست؟
یکی از اصطلاحاتی که در کنار عرضه اولیه زیاد استفاده می‌شود، IPO است.
IPO مخفف Initial Public Offering و به معنای «عرضه عمومی اولیه» است. در واقع IPO همان فرآیندی است که شرکت طی آن برای نخستین بار سهام خود را به سرمایه‌گذاران عمومی عرضه می‌کند.
در بسیاری از کشورهای دنیا، شرکت‌ها برای ورود به بازار بورس از فرآیند IPO استفاده می‌کنند. در ایران نیز عرضه اولیه سهام شرکت‌ها از طریق بازار سرمایه و تحت مقررات سازمان بورس انجام می‌شود.
بنابراین اگر در اخبار اقتصادی یا سایت‌های مالی با عبارت IPO مواجه شدید، منظور همان عرضه عمومی اولیه سهام شرکت است.
چرا شرکت‌ها عرضه اولیه انجام می‌دهند؟
یکی از مهم‌ترین دلایل عرضه اولیه، تأمین مالی است.
شرکت‌ها برای توسعه فعالیت‌های خود به سرمایه نیاز دارند. این سرمایه ممکن است برای خرید تجهیزات، توسعه کارخانه، افزایش تولید، ورود به بازارهای جدید، اجرای پروژه‌های توسعه‌ای یا پرداخت بخشی از نیازهای مالی شرکت استفاده شود.
ورود به بازار سرمایه می‌تواند یکی از روش‌های تأمین مالی شرکت‌ها باشد.
اما تأمین مالی تنها دلیل عرضه اولیه نیست.
مهم‌ترین دلایل عرضه اولیه عبارت‌اند از:
- تأمین سرمایه برای توسعه فعالیت‌های شرکت
- افزایش اعتبار و شفافیت شرکت
- ورود شرکت به بازار سرمایه
- فراهم شدن امکان معامله سهام شرکت
- افزایش دسترسی شرکت به منابع مالی
- ایجاد امکان مشارکت سرمایه‌گذاران در مالکیت شرکت
- افزایش شفافیت اطلاعات مالی و عملکردی شرکت
در واقع با ورود شرکت به بازار سرمایه، اطلاعات مالی و عملکردی آن تحت چارچوب‌های مشخصی منتشر می‌شود و سرمایه‌گذاران می‌توانند بر اساس اطلاعات موجود، شرکت را ارزیابی کنند.
عرضه اولیه در بورس ایران چگونه انجام می‌شود؟
فرآیند عرضه اولیه در بورس ایران ممکن است بر اساس مقررات و روش عرضه متفاوت باشد. یکی از روش‌های رایج، ثبت سفارش یا بوک‌بیلدینگ است.
در این روش، قبل از شروع عرضه، اطلاعاتی درباره عرضه منتشر می‌شود. این اطلاعات می‌تواند شامل مواردی مانند:
- نام شرکت
- نماد معاملاتی
- تعداد سهام قابل عرضه
- بازه قیمتی
- حداکثر تعداد سهام قابل خرید
- زمان شروع و پایان ثبت سفارش
- سایر جزئیات عرضه
باشد.
سرمایه‌گذار پس از بررسی اطلاعات عرضه می‌تواند در بازه زمانی مشخص‌شده، سفارش خرید خود را از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری ثبت کند.
نکته مهم این است که ثبت سفارش به معنای تضمین دریافت تمام سهام درخواستی نیست.
اگر تعداد سفارش‌های خرید بیشتر از تعداد سهام قابل تخصیص باشد، سهام میان سرمایه‌گذاران واجد شرایط طبق سازوکار تعیین‌شده تخصیص پیدا می‌کند.
بوک‌بیلدینگ چیست؟
بوک‌بیلدینگ یا ثبت سفارش یکی از روش‌های کشف قیمت در عرضه اولیه است.
در این روش، سرمایه‌گذاران در یک بازه زمانی مشخص سفارش خرید خود را در محدوده قیمتی اعلام‌شده ثبت می‌کنند. سپس با توجه به میزان تقاضا و سازوکار تعیین‌شده برای عرضه، قیمت نهایی و نحوه تخصیص سهام مشخص می‌شود.
این روش باعث می‌شود قیمت عرضه صرفاً بر اساس یک قیمت ثابت اولیه تعیین نشود و میزان تقاضای سرمایه‌گذاران نیز در فرآیند قیمت‌گذاری مورد توجه قرار گیرد.
البته جزئیات هر عرضه ممکن است متفاوت باشد و سرمایه‌گذار باید اطلاعیه رسمی همان عرضه را مطالعه کند.
چگونه عرضه اولیه بخریم؟
خرید عرضه اولیه در حالت کلی پیچیده نیست؛ اما باید چند مرحله را پشت سر بگذارید.
مرحله اول: دریافت کد بورسی
برای فعالیت در بازار سرمایه ایران، ابتدا باید فرآیند ثبت‌نام و احراز هویت مربوط به بازار سرمایه را انجام دهید و کد بورسی دریافت کنید.
مرحله دوم: ثبت‌نام در یک کارگزاری
پس از دریافت کد بورسی، باید از خدمات یک کارگزاری برای انجام معاملات استفاده کنید.
کارگزاری در واقع واسطه‌ای است که امکان ارسال سفارش‌های خرید و فروش شما به سامانه معاملات بازار سرمایه را فراهم می‌کند.
مرحله سوم: دریافت اطلاعات عرضه اولیه
زمانی که عرضه اولیه جدیدی اعلام شود، جزئیات آن از طریق اطلاعیه‌های رسمی بازار سرمایه منتشر می‌شود.
در این اطلاعیه معمولاً اطلاعات مهمی مانند تعداد سهام قابل عرضه، قیمت یا بازه قیمت، زمان سفارش‌گیری و سقف خرید اعلام می‌شود.
مرحله چهارم: ثبت سفارش
در زمان مشخص‌شده، وارد سامانه معاملاتی کارگزاری خود می‌شوید و سفارش خرید را مطابق شرایط اعلام‌شده ثبت می‌کنید.
مرحله پنجم: تخصیص سهام
پس از پایان زمان سفارش‌گیری، فرآیند تخصیص انجام می‌شود.
ممکن است تمام تعداد درخواستی شما تخصیص پیدا کند یا به دلیل بالا بودن تقاضا، تعداد کمتری به شما تعلق بگیرد.
آیا عرضه اولیه همیشه سود می‌دهد؟
این یکی از مهم‌ترین سوالاتی است که سرمایه‌گذاران تازه‌وارد مطرح می‌کنند.
پاسخ کوتاه این است:
خیر؛ عرضه اولیه سود تضمین‌شده ندارد.
این تصور که هر سهمی که به عنوان عرضه اولیه وارد بازار می‌شود حتماً باید سود کند، یک برداشت نادرست است.
قیمت یک سهم پس از عرضه اولیه می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار بگیرد؛ از جمله:
- وضعیت کلی بازار بورس
- عملکرد شرکت
- میزان سودآوری شرکت
- شرایط اقتصادی
- میزان عرضه و تقاضا
- اخبار مربوط به شرکت
- وضعیت صنعت مربوطه
- شرایط سیاسی و اقتصادی کشور
- ارزش‌گذاری اولیه سهم
بنابراین حتی اگر یک عرضه اولیه در روزهای ابتدایی رشد قیمت داشته باشد، نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام عرضه‌های اولیه در آینده نیز چنین عملکردی خواهند داشت.
مزایا
- سرمایه موردنیاز کم: معمولاً برای خرید عرضه اولیه سرمایه زیادی لازم نیست.
- شفافیت بیشتر: شرکت‌های بورسی موظف به انتشار اطلاعات مالی هستند.
- تأمین مالی شرکت: عرضه اولیه به شرکت برای جذب سرمایه و توسعه فعالیت‌ها کمک می‌کند.
- احتمال کسب سود: ممکن است قیمت سهم پس از عرضه افزایش پیدا کند.
معایب
- سود تضمینی نیست: قیمت سهم ممکن است پس از عرضه کاهش پیدا کند.
- احتمال افت قیمت: شرایط بازار می‌تواند باعث کاهش ارزش سهم شود.
- تخصیص محدود: ممکن است به دلیل تقاضای بالا تمام سهام درخواستی تخصیص پیدا نکند.
- تأثیرپذیری از بازار: شرایط اقتصادی و وضعیت کلی بورس می‌تواند بر عملکرد سهم اثر بگذارد.
نکات مهم قبل از خرید عرضه اولیه
قبل از شرکت در هر عرضه اولیه بهتر است چند نکته را در نظر داشته باشید:
اطلاعیه رسمی را بخوانید
اطلاعات مربوط به هر عرضه را از منابع رسمی بازار سرمایه بررسی کنید.
فقط به شایعات توجه نکنید
پیام‌هایی مانند «این سهم قطعاً 100 درصد سود می‌دهد» مبنای مناسبی برای تصمیم‌گیری نیستند.
سرمایه مازاد استفاده کنید
سرمایه‌گذاری باید با توجه به شرایط مالی شخصی و میزان ریسک‌پذیری انجام شود.
عملکرد شرکت را بررسی کنید
اگر قصد نگهداری سهم را دارید، شناخت شرکت اهمیت زیادی دارد.
استراتژی داشته باشید
قبل از خرید مشخص کنید هدف شما کوتاه‌مدت است یا بلندمدت.
هیجانی تصمیم نگیرید
رشد چند روزه یک سهم به تنهایی نمی‌تواند آینده آن را مشخص کند.
عرضه اولیه در بورس بهتر است یا صندوق سرمایه‌گذاری؟
این دو گزینه برای افراد با اهداف و میزان ریسک‌پذیری متفاوت طراحی شده‌اند.
در خرید مستقیم سهام، سرمایه‌گذار خودش درباره خرید، فروش و نگهداری سهم تصمیم می‌گیرد.
اما در صندوق‌های سرمایه‌گذاری، مدیریت سرمایه توسط تیم متخصص صندوق انجام می‌شود و نوع صندوق مشخص می‌کند سرمایه‌ها در چه دارایی‌هایی قرار بگیرند.
برای فردی که دانش و تجربه کافی در تحلیل بازار ندارد، آشنایی با صندوق‌های سرمایه‌گذاری نیز می‌تواند در کنار یادگیری بازار سرمایه مفید باشد.
انتخاب بین این گزینه‌ها به هدف مالی، افق سرمایه‌گذاری و میزان ریسک‌پذیری فرد بستگی دارد.
تفاوت عرضه اولیه با خرید عادی سهام چیست؟
در خرید و فروش عادی سهام، سهم یک شرکت قبلاً وارد بازار سرمایه شده و سرمایه‌گذاران می‌توانند بر اساس شرایط بازار سفارش خرید یا فروش ثبت کنند.
اما در عرضه اولیه، سهام شرکت برای نخستین بار در اختیار عموم سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرد.
آیا برای خرید عرضه اولیه پول زیادی لازم است؟
یکی از مزیت‌های عرضه اولیه برای سرمایه‌گذاران خرد این است که معمولاً برای شرکت در آن به سرمایه بسیار زیادی نیاز نیست.
در اطلاعیه هر عرضه، حداکثر تعداد سهامی که هر سرمایه‌گذار می‌تواند خریداری کند و همچنین قیمت یا بازه قیمتی مشخص می‌شود.
برای محاسبه تقریبی سرمایه مورد نیاز می‌توان از این فرمول استفاده کرد:
تعداد سهام قابل خرید × قیمت هر سهم = سرمایه مورد نیاز
برای مثال فرض کنید در یک عرضه اولیه، حداکثر تعداد قابل سفارش 2,000 سهم و قیمت هر سهم 1,500 تومان باشد.
در این حالت:
2,000 × 1,500 = 3,000,000 تومان
بنابراین برای ثبت سفارش در سقف اعلام‌شده، حدود 3 میلیون تومان وجه نیاز خواهید داشت.
البته این فقط یک مثال آموزشی است و اعداد هر عرضه اولیه باید از اطلاعیه رسمی همان عرضه بررسی شود.
اگر تقاضا زیاد باشد چه اتفاقی می‌افتد؟
یکی از اتفاقات رایج در عرضه‌های اولیه، بالا بودن تعداد سفارش‌های خرید نسبت به تعداد سهام قابل عرضه است.
فرض کنید شرکت فقط 50 میلیون سهم عرضه کند، اما سرمایه‌گذاران برای خرید تعداد بسیار بیشتری سهم سفارش ثبت کنند.
در این شرایط، ممکن است تمام درخواست یک سرمایه‌گذار تخصیص پیدا نکند.
برای مثال اگر شما برای خرید 1,000 سهم سفارش ثبت کرده باشید، ممکن است در نهایت فقط بخشی از این تعداد به شما تخصیص داده شود.
بنابراین هنگام شرکت در عرضه اولیه نباید تصور کنید که حتماً کل تعداد سهام ثبت‌شده به شما تعلق می‌گیرد.
بهترین زمان فروش عرضه اولیه چه زمانی است؟
رای این سوال نیز پاسخ یکسانی برای همه شرکت‌ها وجود ندارد.
اینکه چه زمانی باید عرضه اولیه را فروخت، به عوامل مختلفی بستگی دارد.
برای مثال باید موارد زیر بررسی شود:
1. ارزش‌گذاری شرکت
اگر قیمت سهم نسبت به ارزش واقعی شرکت بیش از حد افزایش پیدا کرده باشد، ادامه رشد سهم ممکن است با ریسک بیشتری همراه شود.
2. وضعیت بنیادی شرکت
بررسی سودآوری، درآمد، بدهی‌ها، جریان نقدی و چشم‌انداز شرکت اهمیت زیادی دارد.
3. وضعیت صنعت
اگر صنعت مربوط به شرکت در شرایط مناسبی قرار نداشته باشد، این موضوع می‌تواند روی عملکرد سهم تأثیر بگذارد.
4. شرایط کلی بازار
روند کلی شاخص‌ها و وضعیت نقدینگی بازار نیز می‌تواند بر رفتار سهم تأثیرگذار باشد.
بنابراین فروش صرفاً به دلیل اینکه «چند روز مثبت بوده» یا «همه می‌فروشند» لزوماً تصمیم مناسبی نیست.